Zanim zaczniesz

Diagnostyka słuchu opiera się na zestawie badań, które stosowane razem dają pełny obraz układu słuchowego — od małżowiny usznej po korę słuchową. Żadne pojedyncze badanie nie zastąpi pełnej baterii testów.

Zasada elektroradiologa

Zawsze interpretuj wyniki łącznie. OAE obecne + nieprawidłowe ABR = neuropatia słuchowa (ANSD). OAE nieobecne + prawidłowa tympanometria = uszkodzenie ślimaka. Wzajemna weryfikacja wyników to serce diagnostyki audiologicznej.

Warunek wstępny

Przed każdym badaniem: otoskopia! Zatyczka woskowinowa, ciało obce lub perforacja bębienka zmienią wyniki wszystkich badań i wprowadzą Cię w błąd. To Twoja pierwsza czynność — zawsze.

Podział badań audiologicznych

Badania dzielimy na subiektywne (wymagające współpracy) i obiektywne

Badania subiektywne

Wymagają świadomej reakcji pacjenta — naciśnięcia przycisku, podniesienia ręki, powtórzenia słowa. Nie można ich wykonać u niemowląt, osób nieprzytomnych ani symulantów.

  • Audiometria tonalna (PTA)
  • Audiometria słowna (SRT, WRS, testy w szumie)
  • Audiometria wolnego pola (VRA, CPA)
  • Testy nadprogowe (SISI, Bekesy, Tone Decay)
  • Testy dyskryminacji w szumie (QuickSIN, HINT)

Badania obiektywne

Nie wymagają współpracy pacjenta. Rejestrują fizyczną odpowiedź ucha lub układu nerwowego. Można je wykonać u śpiących noworodków, osób w śpiączce, symulantów.

  • Tympanometria (impedancjometria, 226 Hz / 1000 Hz)
  • Odruchy strzemiączkowe (ipsi, kontra, decay)
  • Otoemisje akustyczne (TEOAE, DPOAE)
  • ABR / BERA — słuchowe potencjały wywołane pnia mózgu
  • ASSR — Auditory Steady-State Response
  • Elektrokokleografia (ECoG)

Audiometria tonalna (PTA)

Złoty standard diagnostyki słuchu

Podstawowe badanie słuchu. Pacjent w wyciszonej kabinie audiometrycznej słyszy tony czyste o określonych częstotliwościach i naciska przycisk, gdy usłyszy dźwięk. Wynik nanosi się na audiogram — wykres z częstotliwością na osi X i głośnością na osi Y.

Przewodnictwo powietrzne (AC) — słuchawki nauszne lub wkładki. Testuje całą drogę słuchową: zewnętrzny przewód → błona bębenkowa → kosteczki → ślimak → nerw → mózg.

Przewodnictwo kostne (BC) — wibrator na wyrostku sutkowatym lub czole. Omija ucho zewnętrzne i środkowe, testuje tylko ślimak i drogi centralne.

Różnica AC − BC ≥ 15 dB = Air-Bone Gap (ABG) — kluczowy wskaźnik niedosłuchu przewodzeniowego.

Parametry techniczne

  • Częstotliwości standardowe: 250, 500, 1000, 2000, 4000, 8000 Hz
  • Rozszerzona HF: do 16 000 Hz (monitorowanie ototoksyczności)
  • Zakres natężeń: −10 do 120 dB HL
  • Krok prezentacji: 5 dB (metoda Hughsona-Westlake'a)
  • Czas trwania tonu: 1–2 s (pulsujący lub ciągły)
  • Czas badania: 20–35 minut (z maskowaniem)
  • Norma słuchu: ≤ 25 dB HL (wg WHO)
  • Kalibracja: wg ISO 389 / ANSI S3.6, co 12 miesięcy
  • Kabina: poziom szumu tła ≤ 30 dB SPL (wg ISO 8253-1)

Technika badania krok po kroku

Dla młodego elektroradiologa

Audiometria tonalna wydaje się prosta — ale właśnie dlatego łatwo ją źle przeprowadzić. Najczęstsze błędy: brak maskowania, przypadkowe sygnalizowanie rytmu przez operatora, zbyt głośne tony startowe. Poniżej masz sprawdzony schemat działania.

Stopnie niedosłuchu wg WHO 2021 (aktualna klasyfikacja)

Ważna aktualizacja — WHO 2021

W 2021 r. WHO opublikowało nową klasyfikację niedosłuchu jako część Global Burden of Disease. Zmieniono progi i sposób obliczania: używa się 4fPTA lepszego ucha (500, 1000, 2000, 4000 Hz). Norma to teraz <20 dB HL (nie 25 dB jak w starszych podręcznikach). W Polsce starsze klasyfikacje (BIAP, Clark 1981) nadal funkcjonują w dokumentacji — zawsze zaznaczaj, według której klasyfikujesz.

Stopień niedosłuchu 4fPTA lepszego ucha (dB HL) Konsekwencje czynnościowe Postępowanie
Prawidłowy < 20 dB Brak trudności w codziennej komunikacji Kontrola co 2–3 lata; profilaktyka
Lekki 20–34 dB Trudności z szeptem, cichą mową, rozmową w hałasie Aparat słuchowy możliwy; szkolne trudności u dzieci
Umiarkowany 35–49 dB Trudności z normalną rozmową twarzą w twarz Aparat słuchowy zalecany
Umiarkowanie ciężki 50–64 dB Słyszy tylko głośną mowę, TV na max. głośności Aparat słuchowy konieczny, silny
Ciężki 65–79 dB Słyszy tylko krzyk lub wibracje Aparat mocny / rozważenie implantu CI
Głęboki ≥ 80 dB Nie słyszy mowy ani większości dźwięków otoczenia Implant ślimakowy CI lub pniowy ABI
Jednostronny <20 dB (lepsze ucho) + ≥35 dB (gorsze ucho) Trudności z lokalizacją dźwięku, słuchem w hałasie CROS/BiCROS; implant ucha środkowego; BAHA
Stara klasyfikacja Clark (1981) / BIAP — nadal spotykana

Norma: 0–25 dB | Lekki: 26–40 | Umiarkowany: 41–55 | Umiarkowanie ciężki: 56–70 | Ciężki: 71–90 | Głęboki: >90 dB. Oparta na PTA₃ (500+1000+2000 Hz), stosowana w starszych dokumentach i części polskich placówek. WHO 2021 jest standardem na egzaminach i w literaturze naukowej po 2021 r.

Wizualna skala niedosłuchu (WHO 2021)

Norma <20 dB
Lekki 20–34 dB
Umiark. 35–49 dB
Um.ciężki 50–64 dB
Ciężki 65–79 dB
Głęboki ≥80 dB
0 dB 20 35 50 65 80 dB HL

Symbole audiogramu — standard ASHA

Każdy symbol ma swoje znaczenie. Nieznajomość konwencji prowadzi do błędnych wniosków. Zapamiętaj ten schemat na zawsze.

O
Prawe ucho, AC niezmasowaneKoło, kolor czerwony. Progi przewodnictwa powietrznego, słuchawka na prawym uchu.
X
Lewe ucho, AC niezmasowaneKrzyżyk, kolor niebieski. Progi przewodnictwa powietrznego, słuchawka na lewym uchu.
[
Prawe ucho, BC niezmasowaneNawias prawy, kolor czerwony. Progi przewodnictwa kostnego, wibrator na wyrostku prawym.
]
Lewe ucho, BC niezmasowaneNawias lewy, kolor niebieski. Progi przewodnictwa kostnego, wibrator na wyrostku lewym.
Prawe ucho, AC zmasowaneTrójkąt, kolor czerwony. Stosowane gdy maskujemy lewe ucho podczas badania prawego.
Lewe ucho, AC zmasowaneKwadrat, kolor niebieski. Stosowane gdy maskujemy prawe ucho podczas badania lewego.
Brak reakcji (NR)Strzałka w dół przy symbolu lub zapis „NR" (No Response). Stosowane gdy próg jest poza zakresem audiometru.
S
Pole swobodne (SF)Litera S lub symbol fali. Progi w polu swobodnym — audiometria VRA/CPA u dzieci lub ocena aparatów słuchowych.
Uwaga kliniczna

Różne oprogramowania audiometryczne mogą używać nieco innych symboli. Zawsze sprawdź legendę dołączoną do wydruku audiogramu! Na egzaminie i w dokumentacji medycznej stosuj standard ASHA/ISO.

PTA, Air-Bone Gap i lateralizacja

Pure Tone Average (PTA)

Uśredniony próg słyszenia — pojedyncza liczba opisująca stopień niedosłuchu. Stosowana do klasyfikacji wg WHO i kwalifikacji do aparatu/implantu.

PTA klasyczne (Fletcher, 3 freq.)
PTA = (500 + 1000 + 2000) Hz ÷ 3
PTA rozszerzone (4 freq.) — częściej stosowane klinicznie
PTA = (500 + 1000 + 2000 + 4000) Hz ÷ 4
Wskazówka

Przy kwalifikacji do implantu ślimakowego używa się PTA4 (cztery częstotliwości). Przy opisie w audiogramie BIAP/WHO stosuje się PTA3. Zawsze zaznacz, którego wzoru użyłeś w opisie.

Air-Bone Gap (ABG)

Różnica między progiem powietrznym a kostnym na danej częstotliwości. Kluczowy wskaźnik lokalizacji uszkodzenia.

Air-Bone Gap
ABG = AC [dB HL] − BC [dB HL]
ABGInterpretacja
< 10 dBBrak — niedosłuch odbiorczy lub norma
10–14 dBWartość graniczna — potrzeba maskowania
≥ 15 dBZnaczący — komponent przewodzeniowy
≥ 40–60 dBDuży — np. całkowita niedrożność kanału
Technicznie ważne

Progi kostne nigdy nie powinny być gorsze od powietrznych. Jeżeli tak jest — popełniłeś błąd maskowania lub jest artefakt. Sprawdź ponownie.

Typy niedosłuchu na podstawie ABG

Odbiorczy (sensorineural)

BC = AC (obydwa podniesione). ABG < 10 dB. Uszkodzenie w ślimaku (sensory) lub nerwie/drogach centralnych (neural). Nie da się naprawić mechanicznie — aparat, implant.

Przewodzeniowy (conductive)

BC prawidłowe, AC podniesione. ABG ≥ 15 dB. Ślimak działa — problem leży w mechanice ucha zewnętrznego lub środkowego. Często leczalny chirurgicznie.

Mieszany (mixed)

BC podniesione + ABG ≥ 15 dB. Dwa problemy jednocześnie — np. otoskleroza (ABG) + presbyacusis (podniesione BC). Złożone postępowanie — najpierw leczenie składowej przewodzeniowej.

Kształty audiogramu — co mówią o przyczynie

Konfiguracja audiogramu (kształt krzywej) jest silną wskazówką etiologiczną. Doświadczony elektroradiolog potrafi wysunąć hipotezę diagnostyczną już na podstawie samego wykresu.

2505001k2k4k8k

Opadający (sloping)

Norma na niskich, niedosłuch na wysokich (4–8 kHz). Klasyczny obraz presbyacusis i NIHL. Najczęstszy kształt w praktyce.

2505001k2k4k8k 4kHz notch

Wcięcie 4 kHz (notch)

Ostry dół przy 4 kHz, poprawa przy 8 kHz. Patognomoniczne dla NIHL. Szukaj w wywiadzie: hałas, strzelanie, koncerty.

2505001k2k4k8k

Narastający (rising)

Gorsze słyszenie niskich tonów. Typowy dla wczesnej choroby Ménière'a. Rzadki — wymaga diagnostyki (ECoG, MRI).

2505001k2k4k8k

Płaski (flat)

Zbliżone progi we wszystkich zakresach. Charakterystyczny dla niedosłuchu przewodzeniowego, ototoksyczności lub wad wrodzonych ślimaka.

2505001k2k4k8k

Namiotowy / cookie-bite

Gorsze środkowe częstotliwości. Rzadki. Wady genetyczne (DFNB1), niektóre neuropatie, specyficzny profil ototoksyczności.

90dB 2505001k2k4k8k NR — poza skalą

Głęboki / brak odpowiedzi (NR)

Progi powyżej 90 dB HL lub brak reakcji. Kandydat do implantu ślimakowego CI. Wymagany ABR do oceny kwalifikacji.

Asymetria — czerwona flaga!

Asymetria ≥ 15 dB na 3 lub więcej częstotliwościach wymaga pilnej diagnostyki neurologicznej — wyklucz neurinoma nerwu VIII (schwannoma)! Obowiązuje MRI z kontrastem. Nierozpoznane może prowadzić do trwałego uszkodzenia.

Wskazówka kliniczna

Nagły niedosłuch jednostronny (>30 dB na 3 częstotliwościach w <72h) = nagłe głuchota — nagłe zdarzenie wymagające pilnego leczenia kortykosteroidami (złota godzina audiologii). Zbierz wywiad dokładnie!

Maskowanie — kiedy, jak i dlaczego

Najtrudniejszy temat w audiometrii subiektywnej

Maskowanie to wprowadzenie szumu do ucha nie badanego, żeby uniemożliwić mu „podsłuchiwanie" tonów prezentowanych do ucha badanego. Bez maskowania możesz wykreślić fałszywy, zbyt dobry audiogram dla chorego ucha — a to błąd, który prowadzi do błędnego rozpoznania.

Interauralna atenuacja (IA) — naturalne tłumienie sygnału przechodzącego przez kości czaszki do przeciwnego ucha. Jej wartość zależy od przetwornika:

  • Słuchawki nauszne (TDH-39/MX41-AR): IA min. ≈ 40 dB, mediana ≈ 60 dB — stosuj 40 dB jako bezpieczne minimum kliniczne
  • Wkładki douszne ER-3A (głęboko): IA min. ≈ 75 dB, mediana ≈ 81–94 dB — reguła kliniczna: maskuj gdy AC badanego ucha przekracza BC lepszego ucha o ≥ 55 dB
  • Wibrator kostny: IA ≈ 0 dB (praktycznie żadna!) — zawsze maskuj przy BC niezależnie od progów
TDH-39 (nauszne)
min 40 dB
ER-3A (douszne)
min 75 dB · mediana 81–94 dB
Wibrator kostny BC
≈ 0 dB

Skala poglądowa (maks. słupka = 100 dB). Im wyższe IA, tym mniejsze ryzyko crosshearingu i łatwiejsze maskowanie.

Jeśli podasz sygnał o natężeniu przekraczającym IA + próg lepszego ucha — lepsze ucho reaguje zamiast gorszego. Właśnie tego chcesz uniknąć.

Kiedy maskować? — reguła

  • Przewodnictwo powietrzne:
    Gdy próg testowanego ucha − próg lepszego ucha ≥ 40 dB (słuchawki) lub ≥ 60 dB (wkładki)
  • Przewodnictwo kostne:
    Zawsze, gdy ABG ≥ 10 dB w uchu testowanym lub gdy różnica między uszami BC ≥ 10 dB — bo IA dla wibracji ≈ 0 dB
  • Praktyczna zasada:
    Jeśli masz wątpliwość — zamaskuj. Lepiej zbędne maskowanie niż fałszywy wynik.

Jak dobrać poziom szumu maskującego?

Metoda plateau (Liden-Zwislocki)

Najpewniejsza technika. Stopniowo podnosisz poziom szumu maskującego w uchu kontralateralnym i obserwujesz próg badanego ucha. Plateau = zakres poziomów szumu, w którym próg się nie zmienia — to prawdziwy próg badanego ucha.

  • Zacznij od EM = próg lepszego ucha + 10 dB (szum efektywny)
  • Zwiększaj o 5 dB — sprawdzaj próg za każdym razem
  • Jeśli próg wzrasta wraz z szumem — to nadmaskowanie (overmasking)
  • Plateau ≥ 15 dB szerokości = wynik wiarygodny

Czego unikać

  • Nadmaskowanie (overmasking) — zbyt głośny szum maskujący przekracza IA i maskuje testowane ucho. Progi fałszywie pogorszone. Ryzyko szczególnie przy słabych uszach i słuchawkach nausznych.
  • Niedostateczne maskowanie — szum za cichy. Lepsze ucho dalej „podsłuchuje". Fałszywie dobre progi.
  • Centralne maskowanie — nawet prawidłowy szum podnosi próg o ~5 dB z powodu efektu centralnego. Uwzględnij to przy ocenie.
Dilemma maskowania

Gdy jedno ucho jest bardzo głuche a drugie normalne — możesz wpaść w pułapkę: nie możesz maskować bez nadmaskowania. Wtedy jedyną opcją jest ABR (obiektywne, bez maskowania problemów).

Jak opisać słuch — wzorzec opisu

Opis audiogramu to umiejętność łącząca pomiar z językiem klinicznym. Dobry opis powinien być krótki, precyzyjny i zawierać wszystkie elementy potrzebne lekarzowi do podjęcia decyzji terapeutycznej.

Elementy pełnego opisu słuchu

1. Próg słyszenia (PTA lub wartości na poszczególnych częstotliwościach) → 2. Typ niedosłuchu (odbiorczy / przewodzeniowy / mieszany) → 3. Stopień niedosłuchu (wg WHO: prawidłowy / lekki / umiarkowany / ciężki / głęboki) → 4. Konfiguracja (opadający / płaski / narastający / wcięcie) → 5. Symetria (obustronny symetryczny / asymetryczny / jednostronny) → 6. Audiometria słowna (SRT, WRS) → 7. Wyniki obiektywne (tympanometria, OAE, ABR jeśli wykonywane)

Wzorce opisów — gotowe szablony

✅ Słuch prawidłowy

Badanie audiometryczne wykazało progi słyszenia w granicach normy obustronnie. PTA₃ prawe ucho: 10 dB HL, lewe: 12 dB HL. Brak asymetrii klinicznie istotnej. Rezerwa ślimakowa symetryczna, Air-Bone Gap poniżej 10 dB obustronnie. Audiometria słowna: SRT zbieżne z PTA, WRS 96% (P) i 94% (L) przy 40 dB SL. Tympanometria: typ A obustronnie, odruchy strzemiączkowe prawidłowe. Otoemisje akustyczne obecne obustronnie. Wynik bez cech patologii narządu słuchu.

🔵 Niedosłuch odbiorczy obustronny — presbyacusis

Audiometria tonalna wykazała obustronny symetryczny niedosłuch odbiorczy o charakterze opadającym. PTA₄ prawe ucho: 48 dB HL, lewe: 52 dB HL — stopień umiarkowany wg klasyfikacji WHO. Progi przewodnictwa kostnego zbliżone do powietrznego (ABG <10 dB na wszystkich częstotliwościach), co potwierdza charakter odbiorczy ubytku. Największy ubytek w zakresie wysokich częstotliwości: 4000 Hz — 65 dB HL (P), 70 dB HL (L); 8000 Hz — 80 dB HL (P), 85 dB HL (L). Audiometria słowna: WRS 68% (P) / 60% (L) przy 65 dBHL — utrudnione rozumienie mowy. Obraz odpowiada presbyacusis. Wskazanie do dopasowania aparatów słuchowych obustronnie.

🟠 Niedosłuch przewodzeniowy jednostronny

Audiometria tonalna wykazała jednostronny niedosłuch prawostronny o charakterze przewodzeniowym. Progi przewodnictwa powietrznego po stronie prawej: PTA₃ = 38 dB HL (stopień lekki-umiarkowany). Progi przewodnictwa kostnego strony prawej w granicach normy (BC ≤ 15 dB HL na wszystkich częstotliwościach). Air-Bone Gap: średnio 28 dB HL w zakresie 500–2000 Hz — znamienny komponent przewodzeniowy. Ucho lewe: słuch prawidłowy (PTA₃ = 8 dB HL). Tympanometria: typ B po stronie prawej (płaski tympanogram, ECV = 0.8 ml) — obraz odpowiadający wysiękowi w uchu środkowym. Odruch strzemiączkowy prawy: nieobecny. Wskazana konsultacja otolaryngologiczna.

🔴 Wcięcie 4 kHz — NIHL

Audiometria tonalna wykazała obustronne wcięcie na częstotliwości 4000 Hz: 55 dB HL (P) / 60 dB HL (L), z poprawą słyszenia przy 8000 Hz — obraz charakterystyczny dla akustycznego uszkodzenia narządu słuchu (NIHL). PTA₃: prawe 15 dB HL, lewe 18 dB HL — progi w zakresie normy poza wcięciem. Przewodnictwo kostne zbieżne z powietrznym — niedosłuch typu odbiorczego. Audiometria słowna: SRT prawidłowe, WRS 92% / 90%. Otoemisje DPOAE: osłabione amplitudy przy 3–4 kHz obustronnie przy zachowanych na 1–2 kHz. Obraz sugeruje ekspozycję na hałas. W wywiadzie wymagane ustalenie źródła narażenia i ocena prawa do odszkodowania zawodowego.

🟣 Niedosłuch mieszany — otoskleroza

Audiometria tonalna wykazała obustronny niedosłuch mieszany, prawostronnie bardziej wyrażony. Prawe ucho: PTA₄ = 58 dB HL (AC), PTA₄ = 32 dB HL (BC); Air-Bone Gap = 26 dB HL (F: 250–2000 Hz) — stopień umiarkowanie ciężki, komponent mieszany. Lewe ucho: PTA₄ = 42 dB HL (AC), PTA₄ = 25 dB HL (BC); ABG = 17 dB HL — stopień umiarkowany, komponent mieszany. Konfiguracja płaska z zaznaczonym Carhartem notchem przy 2000 Hz (typowym dla otosklerozy). Tympanometria: typ As obustronnie (obniżona podatność). Odruchy strzemiączkowe: nieobecne obustronnie — istotna cecha kliniczna. Obraz odpowiada otosklerozie obustronnej. Wskazana konsultacja otolaryngologiczna z oceną kwalifikacji do stapedektomii.

Audiometria słowna

Kluczowa przed każdym dopasowaniem aparatu i oceną kwalifikacji do CI

Audiometria tonalna mierzy próg słyszenia, ale nie mówi nic o tym, czy pacjent rozumie mowę. Dwie osoby z PTA = 55 dB HL mogą mieć dramatycznie różne możliwości komunikacyjne — audiometria słowna to ujawnia.

Pacjent powtarza słowa jednosylabowe (listy Pruszewicz lub inne normalizowane) lub dwusylabowe (spondeje) podawane przez słuchawkę, w różnych natężeniach. Wynik zapisuje się jako % poprawnych odpowiedzi.

Kluczowe parametry:

SRT (Speech Reception Threshold) — najcichszy poziom, przy którym pacjent rozumie 50% słów. Prawidłowo: zbliżony do PTA₃ (różnica ≤ 10 dB). Większa rozbieżność → symulacja lub patologia centralna.

WRS (Word Recognition Score / Speech Discrimination Score) — % poprawnych odpowiedzi przy komfortowym natężeniu (SRT + 30–40 dB SL). Najważniejszy wskaźnik przy kwalifikacji do CI.

Interpretacja WRS

90–100%
Doskonała
Pełna dyskryminacja mowy
76–89%
Dobra
Lekkie trudności w hałasie
60–75%
Średnia
Aparat słuchowy wskazany
40–59%
Słaba
Rozważ implant CI
< 40%
Bardzo słaba
Kandydat do CI (≤ 50% w PL)

Krzywa dyskryminacji mowy

Wykres WRS w funkcji natężenia prezentacji. Prawidłowa krzywa rośnie sigmoidalnie do plateau. Dwa patologiczne warianty:

  • Rollover — po osiągnięciu szczytu WRS spada przy większym natężeniu. Wskazuje na patologię nerwu VIII lub centralną (retrocochlarna). Wskaźnik rollover > 20–25% = patologiczny.
  • Brak plateau — krzywa rośnie płasko bez wyraźnego szczytu. Głęboki niedosłuch ślimakowy lub neuropatia.

Testy w szumie — QuickSIN, HINT

Standardowa audiometria słowna odbywa się w ciszy. Pacjenci skarżą się na kłopoty w hałasie — wtedy stosujemy testy ze szumem.

  • QuickSIN (Quick Speech-In-Noise) — zdania z szumem białym, zapis SNR Loss (utrata stosunku sygnał/szum). Norma: SNR Loss ≤ 3 dB. > 7 dB = poważne trudności w hałasie.
  • HINT (Hearing In Noise Test) — zdania w szumie mowy skierowanej z przodu i boku. Używany do oceny efektu aparatu i CI.
SRT vs PTA — rozbieżność jako sygnał alarmowy

Prawidłowo SRT ≈ PTA₃ (różnica ≤ 10 dB). Gdy SRT jest znacznie lepsze od PTA — pacjent może być symulantem lub mieć funkcjonalny niedosłuch (np. u dzieci). Gdy SRT jest znacznie gorsze od PTA — możliwa patologia centralna lub złe warunki testowania. W obu przypadkach: uzupełnij badania obiektywne (ABR, OAE).

Tympanometria i odruchy strzemiączkowe

Obiektywne — nie wymaga współpracy pacjenta

Tympanometria mierzy podatność akustyczną (compliance) błony bębenkowej w odpowiedzi na zmienne ciśnienie powietrza w przewodzie słuchowym. Sonda uszczelnia kanał i zmienia ciśnienie od +200 do −400 daPa, rejestrując, ile energii dźwiękowej odbija się od błony (226 Hz u dorosłych, 1000 Hz u niemowląt do 6. msc.).

Wartości referencyjne (226 Hz, dorośli):

  • Compliance (Ymax): 0.3–1.6 ml (cm³) — prawidłowa podatność
  • Ciśnienie szczytu (TPP): −50 do +50 daPa — ciśnienie w uchu środkowym
  • Szerokość (gradient): 70–160 daPa — kształt krzywej
  • ECV (Equivalent Canal Volume): 0.6–1.5 ml — objętość kanału
Niemowlęta — inna sonda!

U dzieci poniżej 6. miesiąca stosuje się sondę 1000 Hz (zamiast 226 Hz). Tympanogram 226 Hz jest niespecyficzny u niemowląt — uszko jest zbyt elastyczne i daje fałszywie prawidłowe wyniki przy patologii ucha środkowego.

Typy tympanogramów (Jerger)

  • Typ A — norma. Szczyt blisko 0 daPa, compliance 0.3–1.6 ml. Ucho środkowe bez płynu, prawidłowe ciśnienie.
  • Typ As — obniżony szczyt (<0.3 ml). Otoskleroza (usztywnione strzemiączko) lub tympanoskleroza, zrosty po zapaleniach.
  • Typ Ad — bardzo wysoki szczyt (>1.6 ml) lub podwójny szczyt. Przerwanie łańcucha kosteczek słuchowych. Flaccid eardrum.
  • Typ B — płaski, bez szczytu. Płyn w uchu środkowym (OMA z wysiękiem), perforacja błony, zatyczka woskowinowa. Sprawdź ECV — jeśli >2 ml + B = perforacja.
  • Typ C — szczyt poniżej −200 daPa. Dysfunkcja trąbki Eustachiusza, ujemne ciśnienie w uchu środkowym — wczesne stadium OMA.

Wizualne kształty tympanogramów

Typ A
0 daPa +200 −400
NormaSzczyt przy 0 daPa, compliance 0.3–1.6 ml
Typ As
0 daPa ↓ niska
Otoskleroza, tympanosklerozaCompliance <0.3 ml, sztywny łańcuch
Typ Ad
0 daPa ↑ wysoka
Przerwanie łańcucha kosteczekCompliance >1.6 ml, flaccid eardrum
Typ B
0 daPa płaski
Płyn w uchu / perforacjaBrak szczytu. Sprawdź ECV: jeśli >2 ml = perforacja
Typ C
0 daPa −200
Dysfunkcja trąbki EustachiuszaSzczyt poniżej −200 daPa, ujemne ciśnienie

Odruchy strzemiączkowe

Odruch strzemiączkowy (stapedius reflex) to skurcz mięśnia strzemiączkowego w odpowiedzi na głośny dźwięk — ochrona ślimaka przed hałasem. Jego obecność lub brak jest ważną informacją diagnostyczną.

Ipsilateralny vs kontralateralny

  • Ipsilateralny: bodziec i rejestracja po tej samej stronie. Testuje łuk odruchowy: nerw VIII (ipsi) → jądra ślimakowe → kompleks oliwki górnej → nerw VII (ipsi) → mięsień strzemiączkowy.
  • Kontralateralny: bodziec po jednej stronie, rejestracja po drugiej. Dłuższa droga przez pień — bardziej czuły na patologie centralne i nerwu VIII.
  • Próg normy: 70–100 dB HL (ipsi); przy głębszym niedosłuchu może nie być osiągalny zakresem audiometru.

Reflex Decay — zmęczenie odruchu

Test ważny przy podejrzeniu neurinoma nerwu VIII (schwannoma). Podajesz ton o natężeniu 10 dB powyżej progu odruchu przez 10 sekund.

  • Prawidłowy: amplituda odruchu zachowana >50% przez 10 s
  • Patologiczny: amplituda spada >50% w ciągu 10 s Uwaga!
  • Patologiczny decay przy 500 i 1000 Hz = silna wskazówka retrokochlearna → MRI!
Nieobecne odruchy

Obustronne nieobecne odruchy: ciężki niedosłuch, otoskleroza zaawansowana, porażenie n. VII, ANSD. Jednostronnie nieobecne przy prawidłowym słuchu: pilna diagnostyka nerwu VIII.

Otoemisje akustyczne (OAE)

Podstawa przesiewów noworodkowych — odkrycie Kempa 1978

Zewnętrzne komórki rzęsate (OHC) ślimaka nie tylko wzmacniają dźwięki — aktywnie wibrują i emitują własne mikroskopijne dźwięki z powrotem przez błonę bębenkową. Miniaturowy mikrofon w sondzie rejestruje te emisje. Jeśli są obecne — OHC działają prawidłowo.

Kluczowe ograniczenie: OAE testują tylko OHC. Nerw słuchowy i drogi centralne nie są testowane. Dlatego OAE nie wykrywają neuropatii słuchowej (ANSD) — gdzie OHC są zdrowe, ale nerw nie przewodzi. Zawsze weryfikuj ABR!

Warunek techniczny: pacjent musi być spokojny (szum otoczenia i własne ruchy zakłócają rejestrację słabego sygnału). Noworodki badaj podczas naturalnego snu lub 45 minut po karmieniu.

TEOAE vs DPOAE

  • TEOAE (Transient Evoked) — odpowiedź na krótki klik (100 μs). Bada szerokie pasmo 1–4 kHz. Szybkie, proste. Standard przesiewowy noworodków. Kryterium: reproducibility ≥ 70%, SNR ≥ 6 dB.
  • DPOAE (Distortion Product) — dwa jednoczesne tony f1 i f2 (f2/f1 = 1.22, L1 = 65 dB SPL, L2 = 55 dB SPL). Odpowiedź na częstotliwości 2f1−f2. Bada konkretne częstotliwości od 500 Hz do 10 kHz. Bardziej precyzyjne, dłuższe. Standard monitorowania ototoksyczności.
  • Wynik: PASS (obecne, norma) lub REFER (nieobecne/osłabione — wymaga dalszej diagnostyki). Nigdy nie piszemy „niedosłuch" — tylko REFER!

Przesiew noworodkowy

TEOAE w 1.–3. dobie życia. Przy REFER — powtórz przed wypisem. Dwukrotne REFER → ABR diagnostyczny przed 3. miesiącem życia. Cel: rozpoznanie niedosłuchu przed 6. msc. i interwencja przed 12. msc.

Monitorowanie ototoksyczności

DPOAE przed, w trakcie i po leczeniu cisplatyną, aminoglikozydami (gentamycyna, amikacyna), dużymi dawkami diuretyków pętlowych. Spadek amplitudy > 6 dB lub utrata odpowiedzi na danej f = wczesny sygnał uszkodzenia.

Medycyna pracy

DPOAE jako czulsze narzędzie niż PTA do wczesnego wykrywania NIHL — DPOAE reagują wcześniej, gdy audiogram jest jeszcze prawidłowy. Standard profilaktyki narażenia na hałas zawodowy.

ABR / BERA — słuchowe potencjały wywołane pnia mózgu

Obiektywne szacowanie progu słyszenia + diagnostyka retrokochlearna

Elektrody powierzchniowe na głowie (Cz — czoło/wierzchołek, A1/A2 — płatki uszu, uziemienie — czoło) rejestrują zsumowane potencjały elektryczne neuronów drogi słuchowej w odpowiedzi na dźwięk. Sygnał jest uśredniany z tysięcy powtórzeń (1000–4000 sweepów), żeby wyodrębnić odpowiedź z szumu.

Wynik to 5 charakterystycznych fal (I–V), każda odpowiadająca innemu poziomowi drogi słuchowej. Analiza latencji (czasu pojawienia się fali) i amplitud pozwala wykryć blok przewodzenia sygnału — np. w guzie kąta mostowo-móżdżkowego.

Klik ABR — szerokopasmowy bodziec, reprezentuje głównie 2–4 kHz. Szybki, dobry do szacowania progu i diagnostyki nerwu VIII.

Tone-burst ABR — tony o konkretnych częstotliwościach (500, 1000, 2000, 4000 Hz). Częstotliwościowo specyficzny — daje obraz podobny do audiogramu. Standard u niemowląt gdy OAE = REFER.

Fale ABR i ich źródła anatomiczne

  • Fala I (~1.5 ms) — dystalna część nerwu słuchowego (n. VIII)
  • Fala II (~2.5 ms) — proksymalna część nerwu / wejście do pnia
  • Fala III (~3.5 ms) — jądra ślimakowe (nucleus cochlearis)
  • Fala IV (~4.5 ms) — kompleks oliwki górnej (superior olivary complex)
  • Fala V (~5.5 ms) — wzgórki dolne (colliculus inferior) — najbardziej powtarzalna

Wartości dla kliknięcia przy 80 dB nHL, temperatura ≥ 36°C. Latencje wzrastają przy niskiej temperaturze ciała i u noworodków (fala V norma: ~7 ms u noworodka vs ~5.5 ms u dorosłego).

Normatywy latencji i odstępów (klik 80 dB nHL, dorosły)

Parametr Wartość referencyjna Wartość alarmowa Znaczenie kliniczne
Latencja fali I ~1.5 ms (± 0.2) > 2.0 ms Dysfunkcja dystalnej części nerwu VIII
Latencja fali III ~3.5 ms (± 0.2) > 4.0 ms Blok na poziomie pnia mózgu
Latencja fali V ~5.5 ms (± 0.3) > 6.0 ms Uszkodzenie drogi do wzgórków dolnych
Odstęp I–III ~2.0 ms (± 0.2) > 2.5 ms Patologia śródczaszkowej drogi n. VIII lub pnia
Odstęp I–V ~4.0 ms (± 0.2) > 4.4 ms Kluczowy wskaźnik — blok przewodzenia centralnego
Różnica V między uszami < 0.4 ms ≥ 0.4 ms Asymetria — podejrzenie guza kąta (neurinoma)
Próg ABR (fala V) ≤ 20 dB nHL > 30 dB nHL Szacunkowy próg słyszenia (korekta: −10 dB → próg HL)

Morfologia fal ABR — wizualizacja

0 1 ms 2 ms 3 ms 4 ms 5 ms Amplituda I 1.5 ms II 2.5 ms III 3.5 ms IV 4.5 ms V 5.5 ms I–V ≈ 4.0 ms (alarm > 4.4 ms) I–III ≈ 2.0 ms

Schematyczne fale ABR (klik 80 dB nHL, dorosły). Fala V — najwyższa, klinicznie najważniejsza. Brak I → trudność w obliczeniu odstępów → sprawdź elektrodę i impedancję.

Diagnostyka retrokochlearna

ABR jest pierwszym badaniem przy podejrzeniu patologii nerwu VIII lub pnia mózgu:

  • Asymetryczny niedosłuch odbiorczy ≥ 15 dB na 3 freq.
  • Jednostronny tinnitus
  • Patologiczny reflex decay
  • WRS nieproporcjonalnie niskie do PTA (rollover)

Przy podejrzeniu neurinoma: ABR (przesiew) → MRI z kontrastem gadolinu (złoty standard). ABR ma czułość ~90% dla guzów >1 cm, ale MRI wykrywa małe guzy intralabyrinthine, które ABR przeocza.

ABR u niemowląt — specyfika

  • Latencje dłuższe do 18–24. msc. — mielinizacja w toku
  • Fala V u noworodka doniesionego: ~7 ms (klik 70 dB nHL)
  • Badanie w naturalnym śnie lub sedacji (chloral hydrat 50–80 mg/kg)
  • Tone-burst ABR: progi na 500, 1000, 2000, 4000 Hz → protokół dla aparatu/CI
  • Korekta ABR na wiek przy interpretacji — tabele normatywne dla wieku korygowanego
  • ANSD (neuropatia): OAE obecne + ABR nieobecne lub zdezorganizowane — wymaga specjalistycznego postępowania

ASSR — Auditory Steady-State Response

Automatyczne szacowanie progu — idealne u niemowląt i małych dzieci

ASSR to odpowiedź elektrofizjologiczna na bodźce sinusoidalnie modulowane amplitudowo i/lub częstotliwościowo (AM/FM), a nie na kliknięcia jak w ABR. Mózg „śledzi" modulację — mierzona jest faza odpowiedzi mózgu synchronizująca się z częstotliwością modulacji (zazwyczaj 40 Hz lub 80–110 Hz).

Główna zaleta: można jednocześnie testować 4 częstotliwości (500, 1000, 2000, 4000 Hz) w każdym uchu — łącznie 8 kanałów naraz. Skraca czas badania u niemowląt.

System automatycznie wykrywa statystycznie istotną odpowiedź i wyświetla szacowany próg. Mniej zależy od subiektywnej oceny badacza niż ABR.

ASSR vs ABR — porównanie

  • ASSR: częstotliwościowo specyficzny od razu, automatyczny wynik, szybsze przy wielu f. Mniej dokładny przy bardzo głębokim niedosłuchu (>100 dB). Korelacja z PTA: ±10–15 dB.
  • ABR tone-burst: bardziej sprawdzony klinicznie, lepszy przy anomaliach. Wymaga doświadczonego interpretatora.
  • Klinicznie: oba uzupełniają się. ASSR do przesiewowej oceny progów u niemowląt, ABR do potwierdzenia i diagnostyki nerwu. Docelowo w protokole: OAE → ABR klik → ABR tone-burst / ASSR.
  • Modulacja 80 Hz (zamiast 40 Hz) preferowana u dzieci — mniej zakłóceń ze stanów snu i fal EEG.

Elektrokokleografia (ECoG)

Diagnoza choroby Ménière'a i ANSD

ECoG to wyspecjalizowana forma potencjałów wywołanych, rejestrująca aktywność elektryczną w samej ślimaku i dystalnej części nerwu VIII. Elektroda jest umieszczona możliwie blisko źródła sygnału.

Rejestruje trzy składowe odpowiedzi na bodziec kliknięcia:

  • CM (Cochlear Microphonic) — potencjał elektryczny naśladujący kształt fali dźwiękowej. Generowany przez OHC. Zachowany w ANSD — kluczowy w diagnozie.
  • SP (Summating Potential) — potencjał stały, odzwierciedla przemieszczenie błony podstawowej. Wzrasta przy obrzęku endolimfatycznym.
  • AP (Action Potential / fala I ABR) — zsumowane wyładowania nerwu słuchowego.

Wskaźnik SP/AP — Ménière

Kluczowy parametr diagnostyczny:

  • Norma: SP/AP ≤ 0.4 (elektroda zewnętrzouszna) lub ≤ 0.35 (transtympaniczna)
  • Patologiczny: SP/AP > 0.4–0.5 = hydrops endolimfatyczny → choroba Ménière'a
  • Elektroda transtympaniczna (przez bębenkową na promontorum) — sygnał 5–10× silniejszy, czulsza metoda
  • Elektroda TIPtrode (we wkładce) — nieinwazyjna, wygodniejsza ale mniej czuła
ANSD w ECoG

CM zachowany + AP nieobecny lub zdezorganizowany = typowy obraz neuropatii słuchowej. Kluczowe: odwróć polaryzację kliknięcia — CM nie zmienia się (odróżnienie od artefaktu słuchawki).

Badania słuchu u dzieci — protokół wiekowy

Metody dostosowane do wieku i możliwości współpracy

0–6 miesięcy

OAE + ABR diagnostyczny — badania obiektywne, dziecko śpi. W przesiewie: TEOAE w 1.–3. dobie życia. Dwukrotne REFER → ABR diagnostyczny tone-burst + klik. Cel: rozpoznanie przed 3. msc., aparatowanie przed 6. msc.

  • Tympanometria: sonda 1000 Hz
  • ASSR — do szacowania progów
  • CM w ECoG — diagnostyka ANSD

6 mies.–2,5 roku

VRA (Visual Reinforcement Audiometry) — dźwięk z głośnika lub słuchawki, dziecko kręci głową w kierunku animowanej nagrody (zabawka, klip wideo). Bada pole swobodne lub ucho specyficznie.

  • Warunek: 2-osobowy zespół (operator + asystent)
  • Nagroda wzmacnia warunkowanie — trafność >75%
  • Uzupełnij OAE + tympanometria 226 Hz

2,5–5 lat

CPA (Conditioned Play Audiometry) — dziecko wrzuca klocek do pudełka lub wykonuje inne zadanie gdy usłyszy dźwięk. Od ~3–4 lat: słuchawki zamiast głośnika.

  • Od 5. roku: standardowa PTA ze słuchawkami
  • Zawsze dodaj tympanometrię — OMA z wysiękiem częsta u dzieci w tym wieku
  • Brak współpracy: wróć do ABR
Protokół diagnostyczny przy REFER w skrinigu noworodkowym (Polska)

1. TEOAE w 1.–3. dobie (przesiew szpitalny) → PASS → koniec | REFER → 2. Powtórz TEOAE przed wypisem lub w 4.–6. tyg. → PASS → obserwacja | REFER → 3. ABR diagnostyczny (klik + tone-burst) ≤ 3. msc. → 4. Wzmacnianie słuchu (aparat) ≤ 6. msc. jeśli potwierdzono niedosłuch → 5. Ewentualna kwalifikacja do CI ≤ 12. msc.

Pułapki i błędy — czego się strzec

Każde badanie audiologiczne ma swoje czułe miejsca. Tu znajdziesz błędy, które zdarzają się nawet doświadczonym. Znaj je — zanim je popełnisz.

Kolaps kanału słuchowego pod słuchawkami nausznyumi

Słuchawki nauszne (TDH-39) uciskają małżowinę — miękka małżowina u starszych pacjentów może zamknąć wejście do kanału. Wynik: fałszywy niedosłuch przewodzeniowy (typ B tympanogram przy prawidłowym ECV). Różnica: przy wkładkach dousznych ubytek znika!

Rozwiązanie: stosuj wkładki ER-3A lub supra-aural insert. Przy TDH-39 uważaj na pacjentów z wiotką małżowiną. Podejrzewaj kolaps gdy widzisz płaski tympanogram + dobra BC.

Pominięcie maskowania przy dużej asymetrii

Przy dużej różnicy między uszami (np. jedno ucho głuche, drugie normalne) — bez maskowania lepsz ucho odpowiada za gorsze. Audiogram gorszego ucha wygląda „za dobrze". Podejmujesz błędną decyzję terapeutyczną.

Rozwiązanie: zawsze maskuj gdy różnica AC między uszami ≥ 40 dB (słuchawki) lub przy BC gdy ABG ≥ 10 dB. Używaj metody plateau. Jeśli nie możesz bezpiecznie zamaskować → ABR obiektywnie.

Rytmiczne podawanie tonów i fałszywe odpowiedzi

Operator podaje tony w regularnych odstępach — pacjent uczy się rytmu i naciska przycisk „na wyczucie". Wyniki fałszywie zawyżone, szczególnie u dzieci i osób z lękiem przed nieodpowiadaniem.

Rozwiązanie: losowe odstępy między tonami (1–3 s). Włączaj „ciszę" — zmieniaj czas oczekiwania. Obserwuj czy pacjent reaguje bez sygnału. Przy podejrzeniu symulacji: ABR obiektywnie.

OAE REFER ≠ niedosłuch

REFER w OAE nie oznacza automatycznie niedosłuchu. Może oznaczać: płyn w kanale (werniks caseosa), hałas otoczenia w czasie badania, ruch dziecka, zatyczka woskowinowa, niedosłuch tylko ≥ 30–35 dB (poniżej tej granicy OAE mogą być jeszcze obecne).

Rozwiązanie: powtórz badanie przy lepszych warunkach. Użyj REFER jako wskazania do diagnostyki ABR — nie jako rozpoznania. Nigdy nie pisz „niedosłuch" na podstawie samego REFER OAE.

ANSD — OAE obecne, ABR patologiczne

Neuropatia słuchowa (ANSD) to pułapka przesiewowa: OAE są obecne (ślimak pracuje), więc dziecko dostaje PASS. Ale nerw słuchowy nie przewodzi — dziecko de facto nie słyszy mowy normalnie. Diagnoza opóźniona o lata.

Rozwiązanie: przy każdym podejrzeniu ANSD (wcześniaki, żółtaczka ciężka, bezdech, wywiad famili) — zawsze ABR + ECoG (CM). ANSD wymaga specjalistycznego postępowania — aparaty często nie pomagają tak jak CI.

Interpretacja ABR bez uwzględnienia temperatury i wieku

Hipotermia wydłuża latencje ABR — pacjent po operacji z niską temperaturą ciała może mieć „patologiczne" latencje, które są po prostu efektem temperatury. Podobnie noworodki mają dłuższe latencje niż dorośli (dojrzewanie drogi słuchowej do ~18 msc.).

Rozwiązanie: zawsze odnotuj temperaturę ciała pacjenta przy ABR. Stosuj tabele normatywne odpowiednie dla wieku (noworodek, niemowlę, dorosły). Przy kontrolnych badaniach u niemowląt uwzględniaj wiek korygowany.

Brak otoskopii przed badaniem

Zatyczka woskowinowa zmieni wynik tympanometrii na typ B i „wymaże" OAE. Perforacja błony bębenkowej da typ B + ECV > 2 ml. Błona bębenkowa z wysiękiem da typ B + ABG. Bez otoskopii nie wiesz, co oglądasz.

Rozwiązanie: otoskopia to punkt pierwszy i obowiązkowy każdego protokołu audiologicznego. Powinien ją wykonać każdy elektroradiolog przed włożeniem sondy lub słuchawki. Zanotuj wynik w dokumentacji.

Jakim sprzętem wykonujemy te badania?

Przejdź do działu o urządzeniach diagnostycznych i poznaj audiometry, tympanometry oraz systemy ABR/ASSR.

Urządzenia diagnostyczne