Zasada ALARA, limity dawek promieniowania, dozymety osobiste, fartuch ołowiany, ekrany ochronne, klasyfikacja obszarów i przepisy prawne
Fundamentalna zasada ochrony radiologicznej: dawkę promieniowania należy utrzymać na tak niskim poziomie, jak to jest rozsądnie osiągalne, przy uwzględnieniu czynników ekonomicznych i społecznych. Trzy filary ALARA:
1. Uzasadnienie (Justification): Każde narażenie musi być uzasadnione - korzyść diagnostyczna musi przekraczać ryzyko radiacyjne. Lekarz kierujący bierze odpowiedzialność za wskazanie.
2. Optymalizacja (Optimization): Dawka jak najniższa przy utrzymaniu jakości diagnostycznej obrazu. Wybór techniki, DRLs (Diagnostic Reference Levels).
3. Limitowanie dawki (Dose limits): Limity dawek dla pracowników i ogółu społeczeństwa - nieprzekraczalne (poza medycyną ratunkową).
Czas (Time): Im krótszy czas przebywania w polu promieniowania, tym mniejsza dawka. Skracaj ekspozycję, nie przebywaj w sali RTG zbędnie.
Odległość (Distance): Prawo odwrotności kwadratów - podwojenie odległości zmniejsza dawkę 4-krotnie. Maksymalna możliwa odległość od źródła!
Osłony (Shielding): Ołów, beton, baryt - materiały absorbujące promieniowanie X. Im więcej osłon między źródłem a ciałem, tym mniejsza dawka pochłoniętą.
Gray (Gy): Dawka pochłonięta = energia pochłoniętej przez materię. 1 Gy = 1 J/kg. W RTG: mGy (milligray).
Sievert (Sv): Dawka efektywna = uwzględnia wagę radiacyjną (wR=1 dla X) i wagę tkankową (wT). Dawka efektywna całego ciała = Sv. Typowo: mSv, µSv.
Dawka wejściowa (ESD): mGy na powierzchnię skóry pacjenta - mierzona (reference dose).
DLP (Dose Length Product): mGy·cm - dla TK, całkowita energia.
DAP (Dose Area Product): Gy·cm² - dla RTG i fluoroskopii.
Pracownicy kategorii A: Dawka efektywna max 20 mSv/rok (średnia 5-letnia), max 50 mSv w jednym roku. Dawka równoważna: oczy 150 mSv/rok (od 2018: 20 mSv/rok!), skóra 500 mSv/rok, kończyny 500 mSv/rok.
Pracownicy kategorii B: Max 6 mSv/rok.
Kobiety w ciąży: Max 1 mSv przez ciążę (dla płodu). Obowiązek zgłoszenia ciąży → zmiana stanowiska pracy na nienarkotyczne.
Dozymety: Obowiązkowe dla kategorii A - noszony na piersi/pasku, odczyt co 1-3 miesiące.
Osoby z ogółu (nie pracownicy): max 1 mSv/rok efektywnej (od praktyk radiologicznych).
Tło naturalne (Polska): ~3,6 mSv/rok (radon w domach: ~1,8 mSv, kosmiczne: ~0,3 mSv, pokarmowe: ~0,3 mSv).
Dawki diagnostyczne: RTG klatki piersiowej ~0,02 mSv. Lot transatlantycki ~0,08 mSv. TK klatki ~8 mSv. Próg deterministyczny (uszkodzenia tkanek): >100 mGy ostro. RTG diagnostyczne są DALEKIE od progów deterministycznych.
Obowiązkowy podczas fluoroskopii, przy C-ramieniu i badaniach angiograficznych. Chroni tułów (narządy jamy brzusznej, gonadę, szpik kostny - tkanki o wysokiej wrażliwości na promieniowanie).
Równoważnik ołowiu: 0,25 mm Pb (minimalny) - 95% redukcji przy 80 kV. 0,35 mm Pb - standard. 0,5 mm Pb - dla personelu interwencyjnego (fluoroskopia).
Dodatkowe elementy: Kołnierz tarczycowy (thyroid collar - obowiązkowy przy neuroradiologii), okulary ołowiowe (0,75 mm Pb - ochrona soczewki oka), rękawice ołowiowe (przy pracy w wiązce).
Kontrola fartuchów: RTG/fluoroskopia fartucha minimum raz w roku - poszukiwanie uszkodzeń (pęknięcia, dziury w ołowiu).
Ściany: Beton (20-25 cm przy wysokich kV) lub cegła barytowa. Minimalne wymaganie: 2 mm Pb równoważnika we wszystkich kierunkach wiązki pierwotnej i 1 mm Pb w kierunkach rozproszenia.
Kabina sterownicza: Osłona z oknem ołowianym (2-3 mm Pb). Elektroradiolog zawsze za kabiną podczas ekspozycji. Nie wolno trzymać pacjenta podczas ekspozycji (chyba że ratujące życie - wtedy fartuch!).
Drzwi: Interlok bezpieczeństwa - bariery drzwiowe uniemożliwiają ekspozycję gdy drzwi otwarte. Sygnalizacja świetlna "Uwaga - promieniowanie" na zewnątrz.
Podłoga: Obliczona na przecieki poprzez podłogę (pacjent leżący + rozproszenie). Pomieszczenia poniżej = biura lub miejsca z małym przebywaniem.
Dozymetr TLD (Thermoluminescent Dosimeter): Fluorek litu (LiF) lub inne kryształy → pochłonięte promieniowanie tworzy pułapkowane elektrony → podgrzanie → emisja światła proporcjonalna do dawki. Noszone na piersi lub przy pasku (pod fartuchem lub nad - zależy od procedury).
Film badge: Klisza fotograficzna w kasecie z filtrami → zaczernienie proporcjonalne do dawki. Starszy typ.
OSL (Optically Stimulated Luminescence): Aluminium tlenek (Al₂O₃:C) → laser pobudza → luminescencja. Nowy standard - wygodniejszy niż TLD.
Dozymetr elektroniczny: Na bieżąco pokazuje dawkę. Stosowany w radiologii interwencyjnej gdzie ryzyko przekroczenia limitu.
Dzieci: 3-10× wyższa wrażliwość radiobiologiczna (więcej podziałów komórkowych). Minimalizacja badań RTG - TK pediatryczne z dostosowanymi protokołami. Osłonki gonadalne i tarczycowe obowiązkowe.
Kobiety w ciąży (pacjentki): Zasada 10-dniowa (pierwsze 10 dni cyklu - brak ciąży). Konieczna informacja w wywiadzie. RTG kończyny przy ciąży - bezpieczne. RTG miednicy/jamy brzusznej - unikać. Promieniowanie deterministyczne dla płodu: >100 mGy.
Gonady pacjenta: Osłona gonadalna (tarczka ołowiana) podczas RTG kręgosłupa L-S i miednicy u mężczyzn i dzieci (u kobiet - gonadalna przy jajnikach = blokuje pole pola badanego).